خانه / موضوعات / قرآن و حدیث / ترجمه تفسيرگونه علامه اشرف‌علي تهانوي و ارزش علمي آن در فهم پيام قرآن کريم*
ترجمه تفسيرگونه علامه اشرف‌علي تهانوي  و ارزش علمي آن در فهم پيام قرآن کريم*

ترجمه تفسيرگونه علامه اشرف‌علي تهانوي و ارزش علمي آن در فهم پيام قرآن کريم*

اشاره: پروفسور دکتر محمّد غزالي، استاد مؤسسة تحقيقات اسلامي دانشگاه اسلامي بين‌المللي اسلام‌آباد، و برادر پروفسور دکتر محموداحمد غازي رحمه‌الله و هر دو از انديشمندان و صاحب‌نظران برجستة اسلامي از کشور پاکستان هستند.

اين مقاله در “سمينار بين‌المللي ترجمه‌هاي قرآن کريم به زبان‌هاي غيرعربي و خارجي” كه از سوي دانشگاه آل‌البيت اردن در پايتخت اين کشور برگزار شده، با عنوان «الترجمة التفسيرية للشيخ اشرف‌علي التهانوي و قيمتها العلمية في فهم رسالة القرآن الکريم» ارائه شده است. اينك ترجمة فارسي اين مقاله به قرآن‌پژوهان و علاقه‌مندان به معارف قرآني تقديم مي‏شود.

بزرگ‏ترين نعمت در روي زمين و در عرصة تاريخ، نعمت قرآن كريم است كه نزديك‏ترين وسيله ارتباط ميان بشر ناسوتي و عالم ملكوت به‌شمار مي‏رود. اين كتاب، كتاب خداست كه باطل از هيچ سوي در آن راه ندارد و معجزة جاودان الهي است و تحدّي آن براي هميشه و تا پايان تاريخ پابرجاست و بشر از آوردن مانند آن ناتوان و طبع او به‌كلي در برابر آن قاصر است. به‌همين‌سبب، برگردان آن به زبان ديگر با حفظ فصاحت و بلاغت منحصربه‌فرد آن ممكن نيست؛ زيرا اين كار، انتقال يك سلسله مفاهيم نامتناهيِ الهي به عقل متناهي انسان و زبان بشر است كه مقيّد به حدود زمان و مكان و حجاب‏هاي نفساني و محدوديت‏هاي ناشي از محيط فرهنگي و اجتماعي است.

اما يكي از سنّت‏ها و رحمت‏هاي الهي بر بندگانش اين است كه ارزش كارها و تلاش‏هاي انساني را به اخلاص و حسن‌نيت مقرون ساخته و آن را به حصول نتيجه و رسيدن به هدف مربوط نكرده است؛ چرا كه خداوند هيچ كس را جز به اندازة توانش تكليف نمي‏كند و او را جز در برابر نيتش مورد بازخواست قرار نمي‏دهد، و همين انگيزه است كه علماي ربّاني را در شرق و غرب عالم و در زمان‏هاي گوناگون وادار كرده است كه دست به ترجمة قرآن بزنند و تعاليم قرآن را ميان مردم منتشر سازند.

دشواري‏هاي ترجمة قرآن كريم به زبان‏هاي مختلف، متفاوت است؛ مثلاً مشكلات ترجمة قرآن به زبان‏هاي غربي با مشكلات ترجمة آن به زبان‏هاي اسلامي كه در محيط فرهنگ اسلامي تكامل يافته‏اند فرق دارد. زبان‏هاي اروپايي، از انديشه‏هاي مسيحي و يهودي و فرهنگ يوناني و رومي تأثير پذيرفته‏اند، و اين تأثيرپذيري، ترجمة مفاهيم قرآن به اين زبان‏ها را با حفظ اصالت و عمق و دقت معني دشوار مي‏سازد؛ زيرا مترجم چاره‏اي جز اين ندارد كه همان تعبيرها و اصطلاحاتي را به كار ببرد كه مفاهيم خاص خود را دارند و كمتر از مفاهيم فرهنگي و ديني غربي‏ها فاصله دارند.

در مقابل، كسي كه قرآن كريم را به زبان‏هاي اسلامي، مانند تركي، فارسي و اردو ترجمه مي‏كند با بسياري از اين مشكلات روبه‌رو نيست، چون طبيعت اين زبان‏ها، رنگ عقايد و افكار و تمايلات عقلي و ذوق اسلامي به خود گرفته است. با اين حال، گاه مترجم به علت كمبود واژگان و صيغه‏ها و يا به علت كاستي‏هاي مربوط به دلالت الفاظ يا جنبه‏هاي بلاغي كلام، در رساندن مفاهيم دقيق قرآني با مشكل مواجه مي‏شود.

ترجمة قرآن كريم پيش از هر چيز گونه‏اي از يك تفسير جدّي است. قابل تصور نيست كه كسي به ترجمة كتاب خدا به زباني دست بزند و به‌خوبي از رسالت قرآن آگاه نباشد و در درك مفاهيم قرآن و تصور معاني آن در ذهن خود كوشش نكند. چه بسيارند آياتي از قرآن مجيد كه با واژه‏هايي اندك، بر معاني بلندي دلالت دارند. طبيعي است كه هيچ مترجمي بدون تعمّق در تفاسير به آن مفاهيم بلند دست نمي‏يابد.

ترجمه‏هايي كه از قرآن كريم در شبه‌قارة هند منتشر شده‏اند فراوانند، و شايد بتوان گفت كه نخستين ترجمة قرآن به زبان ديگر، ترجمه آن به زبان سندي قديم بوده كه در قرن سوم هجري در بلاد سند صورت گرفته است، و كسي كه در اين كار ارزشمند بر ديگران سبقت گرفت مولانا اسلامي بود؛ چنان‌كه تاريخ‌نگار قديمي، علي كوفي، در كتاب خود به نام فتح‌نامة يا فتح السند كه در قرن هفتم تأليف شده، ضمن شرح ماجراي فتح سند به‌دست محمّد‌بن قاسم ثقفي، برادرزادة حجاج‌بن يوسف ثقفي در عهد خليفة اموي وليد بن عبدالملك، بدان اشاره كرده است.1 پس از اين ترجمه، از سال 1719م. (1131هـ.ق. به بعد)، ترجمة قرآن كريم به زبان اردو آغاز شد، و اين هنگامي بود كه قاضي محمّدمعظم سنبهلي به اين كار مبارك اقدام كرد. در آن دوران، واژه‏هاي عربي و فارسي بيش از واژه‏هاي هنديِ محلي بر زبان اردو غلبه داشت.2 پس از آن، شاه‌ولي‌الله‏ دهلوي (م: 1176ق) قرآن كريم را تحت عنوان فتح‌الرحمن في ترجمة القرآن به زبان فارسي ترجمه كرد. اكنون با اين‌كه دو قرن‌و‌نيم از تاريخ آن گذشته است، اين ترجمه همچنان در ميان فارسي‌زبانان متداول است. كار شاه‌ولي‌الله‏ را دو فرزندش شاه‌عبدالقادر (1243ق/ 1828م) و شاه‌رفيع‏الدين (1249ق/ 1833م) دنبال كردند و قرآن را به شيوه‏اي ساده و روان به زبان اردو درآوردند كه ترجمة شاه عبدالقادر مورد قبول عموم قرار گرفت و اين كار بابركت درحالي‌كه بيش از صدوپنجاه سال از تحقق آن مي‏گذرد، همچنان مورد استفاده مردم در درك پيام قرآن كريم قرار دارد.

اهتمام علماي مسلمان در هند به ترجمة قرآن كريم به زبان اردو استمرار يافت تا جايي كه تاكنون قرآن بيش از هزار بار به زبان اردو ترجمه شده است.3 از جمله اموري كه علماي هند را به ترجمة قرآن كريم به زبان اردو تشويق كرد، يكي اين بود كه بيش از پنجاه درصد از واژه‏هاي قرآن كريم در زبان اردو به كار مي‏رفت، و شايد مبالغه نباشد اگر بگوييم كه با وجود مشكلات و دشواري‏هاي گوناگون، آسان‏ترين زبان براي ترجمة قرآن زبان اردوست؛ چون اين زبان با وجود تأثيراتي كه بر اثر همزيستي درازمدّت اردوزبانان مسلمان با هندوان بت‌پرست از زبان هندي پذيرفته، هنوز هم طبيعت اسلامي و حالت ديني خود را حفظ كرده است. البته اين بدان معني نيست كه در ترجمة اردو هيچ مشكلي وجود ندارد؛ زيرا ميان زبان عربي و اردو در قواعد صرف و نحو و اسلوب انشا تفاوت‏هاي روشني وجود دارد. به‌عنوان مثال، در زبان عربي، در مقام تأكيد، ضمير تكرار مي‏شود، مانند «إنّه هو يُبدئُ و يعيد» (بروج:13)، «إنّك أنت العزيز الحكيم» (بقره:129)، «إنّني أنا الله» (طه:14)، «إنّا نحن نحيي و نميت» (ق:43) و غيره. برگردان اين مفاهيم تأكيدي به زبان اردو و يافتن مترادفات آن در اين زبان ممكن نيست؛ زيرا اردو اين ادوات تأكيد را ندارد و طبعاً مترجم مجبور است تعبير خاصي به كار ببرد كه مقصود قرآن را برساند.

همچنين در زبان اردو براي زمان‏هاي حال و مستقبل صيغه‏هاي مستقلي وجود دارد و صيغه‏اي كه معناي فعل مضارع عربي را برساند موجود نيست؛ بنابراين مترجم مجبور است صيغه خاصي بسازد كه معناي حال يا مستقبل را برساند. نيز در كلام عربي در حالت‏هاي خاصي، فعل در جمله يا به‌صورت همان فعل و يا به صورت اسم يا مصدر يا صفت از همان ماده تكرار مي‏شود، مانند: «أن تميلوا ميلاً» (نساء:27)، «فرضتم لهن فريضة» (بقره:237)، «لمكرٌ مكرتموه» (اعراف:123)، «يخرجكم إخراجاً» (نوح:18)، «و أخرجني مخرج صدق» (اسراء:80). اين تعبيرهاي قرآني در اوج بلاغت عربي است، ولي نقل آنها به زبان اردو به همين صورت مفيد فايده نيست و مترجم ناگزير تلاش مي‏كند تا در حدود امكانات لغوي و بلاغي زبان اردو جملاتي بسازد كه مفاهيم ياد شده را در اين زبان برساند، و طبعاً انتقال اين مفاهيم جز در حدي كه زبان اردو اجازه مي‏دهد، امكان‏پذير نيست.

همچنين در قرآن كريم واژه‏هايي را مي‏بينيم كه معناي آنها نزديك به هم است و مفاهيم دقيقي دارند، ولي در زبان اردو و بسياري از زبان‏هاي ديگر نمي‏توان براي آنها معادلي پيدا كرد؛ مانند: حيّه، جانّ و ثعبان، و مانند بعير، جمل و ابل، و مانند اوقات مختلف روز كه در قرآن آمده است از قبيل: بكرة، اصيل، ضحي، غسق، فجر، صبح، غدوّ، عشية، ظهيرة، عصر. در زبان اردو براي اين ده كلمه واژه‏هاي خاصي وجود ندارد. بديهي است كه نقل كلام معجزآساي خداوند به زبان بشر كار آساني نيست و انجام اين كار تنها درخور كسي است كه در بررسي‏هاي قرآني و علوم عربي يد طولايي دارد و عمر خود را صرف تعمّق در كتاب خدا كرده است.

ترجمه قرآن تهانوي

ما ترجمة امام اشرف‌علي تهانوي (1362ق/ 1943م) را از آن جهت براي بررسي انتخاب كرديم كه اين شخصيت بزرگ، جايگاه والاي علمي و تأثير ديني گسترده‏اي در محيط فرهنگي اسلامي هند در قرن بيستم داشت. ترجمة او ويژگي‏ها و مزايايي دارد كه در كمتر ترجمه‏اي از ترجمه‏هاي متعدد پس از آن ديده مي‏شود.

اشرف‌علي تهانوي در سال 1280ق در «تهانه‌بهون» يكي از روستاهاي دهلي در خانواده‏اي كه ريشه در علم و جهاد داشت و نسبت آن به حضرت عمر‌بن خطاب رضی‌الله‌عنه مي‏رسيد، ديده به جهان گشود. او از بزرگان علماي عصر خود در هند و حجاز علم آموخت و شصت سال از عمر خود را در تدريس و تبليغ و ارشاد مردم صرف كرد، و حدود نهصد عنوان كتاب و رساله، با حجم بزرگ و كوچك، دربارة مهم‏ترين مسائل اسلامي از قبيل تفسير، حديث، فقه، كلام، تصوف، اخلاق و اصلاحات اجتماعي تأليف كرد. نوشته‏هاي او اين امتياز را دارد كه ميان روش‏هاي عقلي و روش‏هاي روحي جمع كرده است؛ زيرا دل‏ها را مخاطب قرار مي‏دهد و بر عقل‏ها چيره مي‏شود.

دانشمندان و متفكران بزرگ اسلامي همراه با ديگر مسلمانان هند، تهانوي را مورد توجه قرار دادند و از كتاب‏ها و روش‏هاي اصلاحي و تربيتي او استفاده كردند. برخي با خواندن كتاب‏هاي او و برخي با فراگيري دانش از او بهره جستند. از اين گذشته تهانوي در استقلال پاكستان و هدايت اين حركت بر اساس نظرية سياست اسلامي نقش مهمي بر عهده داشت.

تهانوي ترجمه و تفسير قرآن را در سال 1326ق به انجام رسانيد و آن را تحت عنوان «بيان القرآن» در همان سال منتشر كرد. بعدها در سال 1353ق آن را با تجديدنظرهايي چاپ نمود. پس از درگذشت او در سال 1362ق اين اثر ده‏ها بار چاپ شد و مورد استقبال فراوان اهل علم قرار گرفت و در ميان مسلمانان هند شهرت بسياري يافت و مردم در فهم رسالت قرآن از آن استفاده كردند. همچنين گروهي از مفسراني كه پس از انتشار «بيان القرآن» كتاب نوشتند به اين اثر توجه داشتند. از همه مهم‏تر مولانا عبدالماجد دريابادي بود كه تفسيري به زبان اردو و تفسير ديگري به زبان انگليسي در چند جلد نوشت.

«بيان القرآن» فقط يك ترجمه نيست، بلكه تفسير روشني از كتاب خداست كه ابعاد فقهي، كلامي، تصوف و بلاغت در آن مورد توجه قرار گرفته است. مؤلف در اين تفسير به برخي از شبهه‏هاي عقلي كه بر اثر تفكرات مادي غرب در ميان مردم پديد آمده بود پاسخ داده است. تفسير او اين امتياز را نيز دارد كه مسائل اجتماعي مسلمانان را مورد توجه قرار داده و مسلمانان را به ايجاد يك جامعة اسلامي براساس روش‏هاي اخلاقي و روحيِ والا تشويق كرده است. ما در اين‌جا درصدد بيان ويژگي‏هاي اين تفسير نيستيم؛ تنها هدف ما در اين فرصت ذكر مزاياي اين ترجمه است كه بخش مهمي از اين تفسير را تشكيل مي‏دهد.

علامه اشرف‌علي در مقدمة «بيان القرآن» مي‏گويد: چيزي كه مرا به اين كار واداشت اين بود كه احساس كردم مسلمانان به تفسيري احتياج دارند كه نيازهاي علمي آنان را تأمين كند و از حشو و زوايد خالي باشد.4 اين امتياز، در ترجمة او نيز وجود دارد؛ زيرا ترجمة او خلاصة فهم او از قرآن است و در عين حال ترجمه‏اي ساده و آسان به شمار مي‏رود. ما در ميان مترجمان قرآن به زبان اردو دو روش را ملاحظه مي‏كنيم: يكي اكتفا كردن به حداقل كلماتي كه به متن قرآن نزديك باشد، مانند ترجمة شاه‌عبدالقادر دهلوی كه قبلاً به آن اشاره كرديم، و ديگر ترجمة آزاد كه بدون پاي‏بندي به الفاظ، مدلول قرآن را مي‏رساند، مانند ترجمة شيخ ابوالأعلي مودودي در تفسيري به نام «تفهيم القرآن». تهانوي در ترجمة خود هر دو روش را جمع كرده است. او تا حدّ ممكن الفاظي را كه به متن قرآن نزديك‏تر است، انتخاب كرده و در مواردي كه احتياج به توضيح بوده شرح مختصري ميان پرانتز در داخل متن اردو آورده است. او اين كار را به ويژه در مواردي كه آيه احتمالات متعددي دارد، انجام داده و به همين سبب كتاب را به «تفسير مختصر» يا «ترجمة مفصل» نام نهاده است.5 تهانوي مانند بسياري از مفسران ديگر به بيان ارتباط هر سوره با سورة قبلي همت گمارده و علاوه‌براين، مضمون هر آيه را با آية قبل ارتباط داده است، و اين نكتة اخير كاري است كه بسياري از مفسران به آن ملتزم نبوده‏اند و از ميان مترجمان كمتر كسي آن را رعايت كرده است.

از مزاياي ديگر اين ترجمة تفسيرگونه، پاسخگويي به بسياري از شبهاتي است كه پيرامون مفاهيم برخي از آيات قرآني به ذهن خوانندگان مي‏رسد. البته تهانوي تنها شبهه‏هايي را پاسخ مي‏دهد كه مستند به دليل صحيحي مانند آيه قرآن يا حديث صحيح يا عقل و حسّ باشد؛ ازاين‌رو به شبهه‏هايي كه از اين محدوده خارج‏اند پاسخ نمي‏دهد و مي‏گويد: در ردّ اين شبهه كافي است كه از طرف مقابل دليل بخواهيم.6 او در ترجمة تفسيرگونة خود، به شبهه تصريح نمي‏كند، بلكه براي ردّ آن از طريق «دفع دخل مقدّر» وارد مي‏شود و بدين‏گونه است كه بسياري از شبهه‏ها خودبه‌خود رفع مي‏شوند. به‌عنوان مثال، به ترجمة آيه «يا عيسي إنيّ متوفّيك و رافعك إليّ» بنگريد كه چنين ترجمه شده است: «به زودي تو را در وقت خود مي‏ميرانم ولي اكنون تو را به‌سوي خود بالا مي‏برم». اين تعبير در زبان اردو، ادعاي كساني مانند گروه قادياني را كه در زنده بودن عيسي تشكيك مي‏كنند، نقض مي‏كند.

توجه كنيم كه تهانوي در ردّ اين شبهه‏ها از مرز انديشه‏ها و آراي دانشمندان گذشته خارج نشده است، كاري كه برخي از مفسران در قرن بيستم انجام داده و به هنگام تأويل مفاهيم غيبي قرآن كريم، بر اساس انديشة مادي غرب كه از قرن نوزدهم ميلادي در برخي پديد آمد، عمل كرده‏اند.

شايد تهانوي نخستين كسي بود كه با جرأت گفت علوم طبيعي و نتايج آن ظنّي و موقت است و دست برداشتن از مفاهيم ثابت قرآن جهت هماهنگي با مطالب ظنّيِ علوم تجربي روا نيست. در عين حال او بيان آن‌دسته از نتايج علمي را كه ثابت شده و با ظاهر مفاهيم قرآني هماهنگ است و پژوهشگر مسلمان بدون تكلف به آن دست مي‏يابد، بي‏اشكال مي‏دانست و آن را به‌منظور نزديك ساختن رسالت قرآن به انديشه‏هاي معاصر روا مي‏شمرد.

تهانوي در فهم مراد كلام خدا، به چيزي كه خارج از حد ضرورت باشد اعتنا نكرده و در ترجمة خود از محدودة تفسير روايي بيرون نرفته و از آراي مفسران جديد كه با تفسير پيشينيان مغايرت داشته پيروي نكرده و اگر در ميان آراي پيشينيان اختلاف‌نظري ديده، قولي را كه به روايت صحيح يا به مقتضاي شيوة عربي نزديك‏تر است ترجيح داده است. نيز در ترجمة خود در برابر سطح درك خوانندگان، كه طبعاً متفاوت است، شيوة خاصي برگزيده و در به كارگيري لغات عمومي آن‌چنان مبالغه نكرده است كه ترجمة كلام خدا را در حد يك كتاب معمولي پايين بياورد؛ و در عين حال واژه‏هاي سنگين و غريبي را نيز كه فهم آن براي مردم معمولي دشوار است به كار نمي‏برد. اتخاذ اين شيوه كه در عين سادگي مطابق با معيارها نيز هست، ترجمة او را به صورت ترجمه‏اي كم نظير درآورده كه براي عموم مردم با تفاوت‏هايي كه در فرهنگ ديني دارند، سودمند است. بزرگان علما در شبه‌قارة هند به اين حقيقت گواهي مي‏دهند و در اين جهت به برتري علامه تهانوي نسبت به مترجمان ديگر قرآن اعتراف دارند.

تهانوي براي كساني كه درصدد ترجمة قرآن هستند پانزده شرط تعيين كرده و آن شرايط را در تعليقه‏اي كه بر ترجمة شيخ نذيراحمد دهلوي از معاصرانش7 نگاشته بيان نموده است. شرايط مزبور عبارتند از:

1. مترجم بايد زبان عربي را بداند به‌گونه‏اي كه بتواند معاني قرآن را مستقيماً و بدون كمك از ترجمه‏هاي ديگر، ترجمه كند.

2. در علوم لغت عربي، مانند صرف، نحو، بلاغت و فقه‌اللغه تخصص داشته باشد، به‌گونه‏اي كه ترتيب كلمات و تركيب آنها و شناخت روش‏ها و دقايق كلام عربي براي او ممكن باشد.

3. فهم و بررسي او منحصر به مفاهيم لغوي كلمات نباشد، بلكه بايد اطلاع كاملي از اصطلاحات شرعي داشته باشد.

4. علم‌الحديث را از اساتيد خبره ياد گرفته باشد تا شأن نزول‏ها را كه مستند به احاديث نبوي هستند به‌خوبي بشناسد.

5. از مذاهب فقها و مجتهدين به‌طور كامل آگاهي داشته باشد تا در تفسير آيات‌الاحكام چيزي بر خلاف اجماع نگويد.

6. عقايد اسلامي را به تفصيل بداند و در علم كلام خبير باشد تا فهم خود را از عقايد فرقه‏هاي بدعت‌گذار حفظ كند.

7. از آراي مفسراني كه در علم تفسير اهل تحقيق‏اند آگاهي داشته باشد تا موارد نسخ را كه توجه به آنها در ترجمه لازم است، بشناسد.

8 . با علم اصول و علوم عقلي، حداقل تا آن اندازه آشنا باشد كه بتواند براي آراي خود در ترجمه و تفسير دليل اقامه كند.

9. در مواردي كه به تأويل آيات مربوط مي‏شود و درك معناي آيات مشكل است و يا آيه مفاهيم گوناگوني دارد و يا نياز به رفع تعارض يا بيان نسخ يا تفسير مبهم يا تفصيل مجمل است، تنها به ترجمه بسنده نكند، بلكه اين موارد را در پاورقي توضيح دهد.

10. زباني را كه مي‏خواهد قرآن را به آن زبان ترجمه كند، كاملاً بداند و از علم لغت اطلاع داشته باشد و مهارت‏هاي لازم را در نويسندگي و انشا داشته باشد.

11. اخلاقي نيكو و عقيده‏اي درست داشته باشد تا از بدعت‏گذاري دوري كند و از پيروي هواي نفس و خيانت در اظهار حق بركنار باشد.

12. ميان علماي مورد اطمينان زمان خود مقبوليت داشته باشد.

13. با ذكاوت و هوشمند باشد تا اقوال مختلف را به‌روشني درك كند و در دفع شبهه‏هاي مخالفان، در بالاترين حد، دقت علمي داشته باشد.

14. ملتزم باشد كه ترجمة قرآن را در كنار متن عربي قرآن بياورد.

15. در فهم شخصي خود تكبر نكند و به رأي خود مغرور نباشد تا آمادگي آن را داشته باشد كه در مواردي كه اطمينان خاطر ندارد، به اهل دانش و آگاهي مراجعه كند، و هر كجا چيزي را نفهميد، از استفاده از علماي معاصر و تصحيح اشتباهات خود، خودداري نكند.

علامه تهانوي بر ضرورت وجود همة اين شرايط در مترجم قرآن تأكيد دارد و كمبود هر يك از آنها را با گناه و خطا برابر مي‏داند.8 وي در استنباط احكام فقهي بر اساس مذهب حنفي عمل مي‏كند و در موارد ضروري، در حاشيه، به مذاهب ديگر نيز اشاره دارد. در مسائل كلامي، پيرو مذهب ماتريدي است و دربارة تقليد از گذشتگان سخن لطيفي دارد و مي‏گويد: «من در مسائل مقلّدم، ولي در تقليد محقق هستم.» دربارة موضوعات مربوط به شبهه‏هاي كلامي و ردّ آنها نيز مي‏گويد: «اصول اسلام از توحيد و نبوت همه بر پايه‏هاي عقلي سالم مبتني هستند، همان‌گونه‌كه قرآن به‌طور مكرر با تعبير «يعقلون» به اين معني اشاره كرده است، ولي ضرورت ندارد كه فروع استنباط شده از اين اصول هم مبتني بر عقل باشد و در عين حال با دليل قطعي‏اي كه با عقل ثابت شده است تنافي نداشته باشد. بسيار اتفاق مي‏افتد كه جوانان از رهگذر خلط اين دو مطلب گمراه مي‏شوند و به ضلالت و انحراف از دين كشيده مي‏شوند».9

بنابر آنچه گذشت، مي‏توان گفت كه اين ترجمة تفسيرگونه ارزش علمي خاصي دارد و كارهاي ديگر در اين زمينه به پاي آن نمي‏رسد. گذشته از ويژگي‏هاي علمي روشني كه اين ترجمه را در ميان ترجمه‏هاي ديگر اردو متمايز مي‏سازد، در اينجا نكتة ديگري نيز هست كه اهميت آن از نكتة قبلي كمتر نيست، و آن اين‌كه خداوند در قبول اعمال مردم سنّت‏هايي دارد، و با اين‌كه فهم محدود انسان نمي‏تواند به حقيقت اين سنّت‏ها پي ببرد، ولي بنابر آنچه صريحاً در قرآن و احاديث نبوي آمده مي‏توان گفت كه يكي از مهم‏ترين علل قبولي اعمال نزد خداوند، اخلاص نيّت و ميزان عروج بندگان در اخلاص است، به‌گونه‏اي‌كه بنده در پيشگاه پروردگار بر پله‏هاي قبولي بالا رود. در اين صورت است كه رحمت الهي به‌سوي او سرازير مي‏شود و نداي ربّاني در ملأاعلي صادر مي‏شود كه عمل او قبول شده و ميان مردم انتشار يافته و سود آن به مردم رسيده و فوايد آن در ميان نسل‏ها استمرار يافته و مردم در طول قرن‏ها از آن استفاده مي‏كنند. «و أما ما ينفع الناس فيمكث في الارض»(رعد:17). «إليه يصعد الكلم الطيب و العمل الصالح يرفعه» (فاطر:10).

از نشانه‏هاي اخلاص علامه تهانوي اين است كه او با وجود كثرت تأليفات ـ كه به نهصد اثر چاپ شده مي‏رسد ـ براي كارهاي علمي خود پاداش مادي نخواسته است و چاپ و نشر كتاب‏هاي خود را كاملاً آزاد گذاشته و براي هيچ چاپي حقي طلب نكرده است. شايد با اين كار به هدف خود برسد و كار او نزد پروردگارش مورد قبول واقع شود، و اين مرتبه‏اي است كه ديگران كه پاداش دنيوي را بر پاداش اخروي مقدم مي‏دارند، به آن نمي‏رسند. راستي ما نمي‏دانيم كه اگر پاداش‏هاي دنيوي را بيشتر در نظر بگيريم، آيا در آخرت هم بهره‏اي خواهيم داشت يا نه؟

* منبع: دوفصلنامه تخصصی ترجمان وحی

پي‌نوشت:

1. رجوع شود به كتاب فتح السند، تحقيق ن. ا. بلوش، دمشق، 1991م.

2. رجوع شود به كتاب استاد احمدخان با عنوان قرآن كريم كي اردو تراجم، اسلام آباد، 1987م، ص 12.

3. همان، صص 23-270. مؤلف فهرست كاملي از اين ترجمه‏ها را ارائه كرده است. ناگفته نماند كه پس از انتشار اين كتاب در سال 1987م ترجمه‏هاي ديگري نيز منتشر شده است.

4. بنگريد به: بيان القرآن، اشرف‌علي تهانوي، كراچي، پاكستان، مطبعة غلام‌علي، بی‌تا، ج 1، ص 3، مقدمة مؤلف.

5. همان، مقدمة مؤلف، ص 5.

6. همان، ص 5-6.

7. بنگريد به: اصلاح ترجمة دهلوي، از اشرف‌علي تهانوي، كانپور هند، 1911م.

8. رجوع شود به: الدراسة التحليلية لتفسير بيان القرآن، دكتر ريحانه ضياء صديقي، دهلي، 1991، ص 134-136.

9. همان، ص 151-152.

                                         منبع/ مجله ندای اسلام

درباره‌ی

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*