خانه / موضوعات / قرآن و حدیث / اسلوب مباحثه با دیگران
اسلوب مباحثه با دیگران

اسلوب مباحثه با دیگران

اسلوب مباحثه با دیگران
عصر حاضر، عصر گفتمان و مباحثه با سایر ادیان، مذاهب و مکاتب فکری است؛ از این رو نیازمند شیوه‌ای در نهایت انصاف و عدالت و ادب است.

خداوند بهترین شیوه‌ی گفت‌وگو و مجادله با دیگران را مطرح فرموده و سزاوار است دعوتگران اسلامی در آن بیندیشند: ﴿قُلْ مَنْ یَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللهُ وَإِنَّا أَوْ إِیَّاكُمْ لَعَلَىٰ هُدًى أَوْ فِی ضَلَالٍ مُبِینٍ ∗ قُلْ لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلَا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ ∗ قُلْ یَجْمَعُ بَیْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ یَفْتَحُ بَیْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِیمُ﴾ [سبأ: ۲۶]؛ بگو: از آسمان‌ها و زمین چه کسی به شما روزی می‌دهد؟ بگو: الله. اینک ما یا شما در طریق هدایت هستیم یا در گمراهی آشکار. بگو: اگر ما مرتکب جرمی شدیم، شما را بازخواست نمی‌کنند و ما از آن‌چه شما انجام می‌دهید بازخواست نمی‌شویم. بگو: پروردگارمان ما و شما را گرد می‌آورد و سپس میان ما و شما به درستی داوری می‌کند و اوست داور دانا.
در مباحثه نگو که من بر هدایت و شما بر ضلالت هستید
در این آیات پیامبر اسلام صلی الله علیه وسلم از تعبیر «ما و شما» استفاده کرده و تبیین نموده که یکی از ما بر هدایت یا گمراهی است و نفرمود من که پیامبر اسلام -صلی الله علیه وسلم- هستم، بر هدایتم و شما مشرکان و کافران بر ضلالت.

هرگز نگوئید که ما بهشتی و شما جهنمی هستید ، این شیوه و رفتار باعث بر افروخته شدن خشونت بیشتر و دشمنی افزونتر می‌شود؛ گرچه آنان شما را به سان پیامبر دیوانه و جادوگر خوانند، باز هم پر خاش و بد رفتاری نکنید.

دعوتگر باید بسان پیغمبر صلى الله علیه وآله وسلّم که راهنما و معلّم است، رهنمون کند، نه این که طرف را خوار سازد و سرکوب نماید.

هدف از این شیوه
دعوتگران محترم تامل بفرمایید، پیغمبر خدا صلى الله علیه وآله وسلّم به مشرکان می‌گوید: یکی از دو طرف ما قطعاً راهیاب است و طرف دیگـر گمراه،تا بدین وسیله تدبّر و تفکّر را در کمال آرامش برانگیزد و در نتیجه عقل سالم، راهیاب را از گمراه تشخیص می‌دهد و مباحثه به ستیزه و نیرنگ بازی نمی‌انجامد. جدال بدین شیوه، بهتر و زودتر دل‌های متکبّران ستیزه‌جو را به حق می‌کشاند.

امام فخر رازی رحمة الله علیه می‌نویسد: «این راهنمایی خداوند است برای پیامبرش که چگونه در مناظره سخن بگوید؛ زیرا اگر در گفت‌وگو یک طرف بگوید نظر من درست است و بر صواب نظر تو غلط و خطا، چنین گفت‌وگو موجب برافروختن تعصب و پرخاش و خشونت می‌شود. در چنین حالتی توانایی اندیشه و نظر آشکارا نمی‌شود و غرض از گفت‌وگو حاصل نمی‌گردد؛ اما اگر گفته شود که ما هر دو در جست‌وجوی حقیقتیم و تنها نظر یکی از ما ممکن است درست باشد، طرف گفت‌وگو به عصبیت و پرخاش نمی پردازد.»

این شیوه،‌ همان شیوه‌ی «احسن» است که قرآن در جای دیگر مجادله با دیگران را مبتنی بر آن قرار داده است: ﴿ادْعُ إِلَى سَبِیلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ﴾ [نحل: ۲۵]؛ با سخنان استوار و بجا و اندرزهای نیكو و زیبا به راه پروردگارت فراخوان، و با ایشان به شیوه هرچه نیكوتر گفتگو كن؛ بی‌گمان پروردگارت آگاه تر است به حال كسانی كه از راه او منحرف می‌شوند و او داناتر است به راه‌یافتگان.
بر اساس این آیات، «دعوتگر در مجادله و مباحثه چیزی را بر طرف مقابل تحمیل نسازد، و او را خوار ندارد تا طرف مقابل به او اطمینان پیدا کند و بداند که هدف او از مباحثه و مجادله غالب آمدن نیست. بلکه هدفش قانع کردن و به حق رساندن است؛ زیرا نفس انسان دارای بزرگ بینی و سرکشی است، و از رای و نظریه‌ای که از آن دفاع می‌کند دست نمی‌کشد مگر با نرمی و مهربانی؛ زیرا نمی‌خواهد احساس کند که شکست خورده است.» (سید قطب، فی ظلال القران)
قرآن مجید برای این که جهش دعوتگر را کنترل کند، اشاره می‌کند به این که خدا از هر کسی آگاه‌تر و داناتر است؛لذا ضرورتی ندارد که در مباحثه و مجادله لجاجت شود.

در مباحثه بر حسب پندار طرف، جرم را به جای او به خود نسبت بده
﴿قُلْ لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلَا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ﴾؛ یعنی شما مجبور نیستید که سخن ما را بپذیرید و ما هم اختیار داریم که سخن شما را نپذیریم. هر کسی مسؤولیّت عمل خود را دارد. بر هر کسی لازم است که بیندیشد، و ببیند که آیا عمل و مسؤولیّتی که دارد او را به نجات یا به هلاک می‌رساند .
در این آیه، پیامبر اسلام – صلی الله علیه وسلم – جرم را به خود منتسب داشته و عمل خود را با جرم وصف می‌کند، اما درباره‌ی مشرکان از لفظ عمل استفاده می‌کند تا پرخاش و خشونت مانع درک موضوع نشود. این سخن به طور طبیعی بر ذهن و دل مخاطب اثر می‌گذارد.

شاید این نحوه‌ی تعبیر مبتنی بر اتّهام مشرکان باشد که می‌گفتند پیغمبر صلّی الله علیه وآله وسلّم و کسانی که با او هستند خطاکار و مجرم می‌باشند!

این شیوه، نشانه زیبایی و نیکویی ادب گفت‌وگوست و فضای عاطفی و روانی مثبت ایجاد می‌کند.

این آیات به ما می‌آموزد که ساماندهی فضای مناسب و عاطفی گفت‌وگو از مهمات دعوت و مناظره است.
بیا کاین داوری‌ها را به پیش داور اندازیم
ای انسانی که دین و مذهب متفاوت داری به جای اینکه طرف را به درک واصل کنی و القاب سلیقه‌ای بدهی و رسالت خود را در این بدانی که در ارسال او به جهنم نقش مستقیم داشته باشی، داوری را به الله بسپار که یگانه داور اوست؛چنانکه در پایان آیه فرمود: بگو، پرورگارمان، ما و شما را گرد می‌آورد سپس میان ما به حق داوری می‌کند، زیرا اوست حکم کننده دانا.
در اوّل کار، حقّ با باطل رو در رو قرار گیرد و امور با یکدیگر می‌آمیزد و گلاویز می‌شود، امّا همه اینها تا مدّتی می‌ماند سپس خدا آنها را از یکدیگر جدا می‌نماید و پرده از چهره حقّ کنار می‌زند و حقّ را نمودار می‌گرداند.

عبدالحکیم سیدزاده

درباره‌ی heidary2015

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*